W poprzednim wpisie napomknąłem o tym, że wszystko ma swój Aspekt Fizyczny, Kognitywny i Duchowy. Dzisiaj dowiemy się nieco więcej o tych sprawach.

Cosmere składa się z trzech Sfer: Fizycznej, Kognitywnej i Duchowej lub z trzech Krain: Ciała, Umysłu i Ducha.

Kraina Fizyczna to ta, w której dzieje się większość akcji – jest to świat widziany oczyma bohaterów; Aspekt Fizyczny obiektu to jego ciało.
Kraina Umysłu. Aspekt Kognitywny obiektu to mieszanka jego sposobu postrzegania samego siebie oraz tego, jak jest postrzegany przez innych. Odnosi się to również do umysłu. Wszystko w jakiś sposób myśli (zob. Dusza Cesarza, por. próby Dusznikowania przez Shallan).
Kraina Ducha. Aspekt Duchowy to rodzaj idealnej wersji samego siebie. Jest to swego rodzaju dusza. Termin “Sieć Ducha” odnosi się do właśnie tego.

Krainy te można sobie również wyobrażać jako równoległe wymiary – Cieniomorze to nic innego jak Rosharańskie określenie na Krainę Umysłu. Wszystko, co istnieje, istnieje jednocześnie we wszystkich trzech Krainach.
Większość istot, jakie widzimy, istnieje głównie w Krainie Fizycznej; spreny istnieją głównie w Krainie Kognitywnej.
Błogosławieństwo Zwinki (czymkolwiek by nie było) pozwala jej na większą obecność w Krainie Umysłu; dzięki temu może dotykać sprenów.

Co ciekawe, ponieważ Kraina Kognitywna jest zakrzywiana przez umysły, to miejsca pozbawione myśli praktycznie tam nie istnieją. Zatem przestrzeń kosmiczna, będąca w większości pozbawiona życia, a w konsekwencji — umysłów, jest tam znacząco zmniejszona w stosunku do rzeczywistej przestrzeni. Pozwala to komuś, kto umie w całości przenieść się do Krainy Kognitywnej pieszo przejść z jednej planety na inną. Tak właśnie między różnymi światami poruszają się światoskoczkowie (ang. worldhoppers). Kiedy planeta ma na sobie wystarczająco dużo myślącego życia, które uważa ją za planetę, ta pojawia się w Cieniomorzu.

O Krainie Ducha niewiele wiemy. Sieć Ducha jest mieszanką Inwestytury i Związków – z miejscami (tak zapisana jest informacja o miejscu pochodzenia), ludźmi, czasami (informacja o wieku), Odpryskami itp.
Niektóre fragmenty Sieci Ducha są dziedziczone za pośrednictwem Duchowego DNA (w skrócie sDNA – “s” od ang. “spiritual”), które zawiera m.in. informację o pochodzeniu. Tak jak zwykłe DNA, sDNA jest przekazywane dzieciom przez rodziców. Zdolności dziedziczne, takie jak Allomancja czy Feruchemia, są przekazywane dalej właśnie przez sDNA.

Inwestytura

Mówiąc najprościej, jest to energia magiczna. Inwestytura nie może być stworzona ani zniszczona. Podlega ona swoistym prawom termodynamiki.
Im więcej Inwestytury ma obiekt, tym trudniej na niego oddziaływać; Inwestytura zakłóca inną Inwestyturę – dlatego nie można wpływać Allomancją na metale przebijające ciało i trudniej jest Odpychać czy też Przyciągać Hemalurgiczne kolce (nawet te poza ciałem) i napełnione metalmyśli Feruchemików. Wpłynięcie na Ostrze lub Pancerz Odprysku byłoby bardzo, bardzo trudne. Obecnie istniejącym obiektem na który najciężej wpłynąć Odpychaniem Stali czy Przyciąganiem Żelaza jest Krew Nocy.

Burzowe Światło, Oddechy i Dor to Inwestytura w praktycznie czystej postaci. Teoretycznie Mocowiązca mógłby zasilać Wiązanie Mocy np. Oddechami.

Wpływ Odprysków Adonalsium na Światy Odprysku

Efektem tego wpływu jest coś, co nazywamy magią (termin Cosmere: manifestacja Inwestytury). Magia jest tworzona spontanicznie przez interakcję planety z Odpryskiem Inwestującym w nią swoją moc. Odpryski nie mają zbyt wielkiego wpływu na sposób działania magii, jest ona od nich w pewnym stopniu niezależna.

Odprysk, który pojawił się tylko na chwilę na planecie nie spowoduje pojawienia się nowego systemu magicznego. Odprysk który przybyłby i Zainwestował swoją moc w Scadrial zyskałby swój własny boski metal.

Manifestacje Inwestytury można podzielić ze względu na uzyskiwaną moc:

  • Inwestytura o sumie dodatniej:
    Użytkownik zyskuje moc z zewnętrznego źródła.  Przykładem jest Allomancja, AonDor lub Wiązanie Mocy. Większość  rodzajów Inwestytury ma sumę dodatnią.
  • Inwestytura o sumie zerowej:
    Moc nie jest ani tracona ani zyskiwana. Użytkownik manipuluje mocą już istniejącą lub swoją własną. Przykłady to Rozbudzanie i Feruchemia.
  • Inwestytura o sumie ujemnej:
    Moc jest tracona. Takie rodzaje Inwestytury są bardzo rzadkie.
    Jedynym znanym obecnie przykładem jest Hemalurgia. Zyskana moc jest zawsze słabsza niż u dawcy.

Tutaj musimy wprowadzić pewne nowe pojęcie: ognisko. Ognisko jest kluczem do używania Inwestytury.

Świat Odprysku Ognisko Manifestacja Inwestytury Odpryski Seria
Sel kształt jedna, wiele podpodziałów: (m.in. AonDor, ChayShan, Fałszerstwo, Pieczętowanie Krwią) mieszanka Roztrzaskanego Oddania (ang. Devotion) i Panowania (ang. Dominion) Elantris, Dusza Cesarza
Scadrial metal Allomancja, Feruchemia, Hemalurgia Zachowanie, Zniszczenie Z Mgły Zrodzony
Nalthis Rozkaz Rozbudzanie Obdarowanie (ang. Endowment) Rozjemca
Roshar aktualnie nieznane Wiązanie Mocy, Wiązanie Pustki, nieznane Honor, Pielęgnacja, Odium Archiwum Burzowego Światła

Inwestytura a Sieć Ducha

Aby Inwestytura mogła wlać się do jakiejkolwiek istoty, istota ta musi najpierw mieć jakiegoś rodzaju pęknięcie w Sieci Ducha. Dlatego manifestacje o sumie dodatniej wymagają jakiegoś mechanizmu, który by te pęknięcia utworzył. W przypadku Allomancji mamy do czynienia ze Złamaniem, podobnie aby stać się Mocowiązcą trzeba być najpierw złamanym. Złamanie się wymaga silnych wrażeń, które uszkadzają duszę. Zwykle wiąże się to ze strachem i bólem (rytualne pobicie szlachetnie urodzonych), chociaż jest teoretycznie możliwe Złamanie się z powodu ogromnej radości.
Kiedy Allomanta spala metal, Inwestytura Zachowania napływa do jego ciała przez te właśnie pęknięcia, co pozwala mu używać jego zdolności (allomantyczny sawantyzm to konsekwencja powiększenia tych pęknięć).
W przypadku Mocowiązców, takie pęknięcie tworzy miejsce dla potencjalnej więzi Nahel. Jeśli z taką osobą zwiąże się spren, pęknięte miejsce jest wypełniane przez jeden koniec więzi, co z kolei umożliwia wciąganie Burzowego Światła.
O AonDor wiemy niewiele, ale Shaod może być podobnym mechanizmem.

Manifestacje o sumie zerowej takich pęknięć najprawdopodobniej nie wymagają. Moc nie napływa z zewnętrznego źródła, zatem nie musi mieć drogi dostępu do użytkownika – zarówno w przypadku Feruchemii jak i Rozbudzania użytkownik już dysponuje mocą.

Z manifestacji o sumie ujemnej znana jest nam jedynie Hemalurgia, która polega na przebiciu ofiary kolcem. Kolec musi dotknąć krwi (płynąca krew jest w jakiś sposób związana z Krainą Ducha). Kiedy kolec przebija ofiarę w odpowiednim punkcie, odrywa znajdującą się tam część Sieci Ducha, która w Krainie Ducha przylepia się do kolca. Następnie, gdy kolec jest wbijany w Hemalurga, oderwany fragment Sieci zostaje wepchnięty w jego Sieć Ducha. Oczywiście, fragment jest wciąż związany z kolcem i gdyby go usunąć, Hemalurg straciłby zdolność znajdującą się w nim. Można o tym myśleć jak o duchowej transplantacji.

Mechanizm działania magii

Użytkownik wchodzi w jakąś interakcję z ogniskiem, przez które przepływa Inwestytura, produkując efekt. W AonDor czy Fałszerstwie, rysuje się określone kształty, przez które wlewa się Inwestytura pochodząca z Dor; w Allomancji z kolei proces spalania metalu umożliwia przepływ Inwestytury od Zachowania. Przy Rozbudzaniu trzeba wyrazić Rozkaz, aby dokonać transferu Oddechów.
W Feruchemii czy Hemalurgii ognisko jest Napełniane, stając się magazynem dla Inwestytury.

Ognisko determinuje osiągany efekt. Dlatego metale muszą mieć ściśle określony skład, ponieważ ich budowa cząsteczkowa w pewien sposób rezonuje z Inwestyturą, tak jak  odpowiednie kształty tworzą Aony lub pieczęcie Fałszerzy. To tak jak z ustawianiem odpowiedniej częstotliwości w radiu – na złej częstotliwości jest tylko szum, blisko właściwej pojawiają się zakłócenia, a na właściwej częstotliwości uzyskujemy czysty dźwięk; podobnie spalanie niezbyt czystego metalu nie da pełnej mocy, a zły stop może mieć nawet śmiertelne skutki dla Allomanty (analogiczne efekty pojawią się również w innych systemach magicznych).

Ważnym elementem jest także intencja – aby cokolwiek zrobić, trzeba mieć taki zamiar. Elantrianin czy Fałszerz musi chcieć narysować określony kształt, przypadkowe bazgranie (nawet właściwych kształtów) nie da żadnego efektu. Podobnie w Hemalurgii, sam akt przebicia kogoś, nawet we właściwym punkcie i właściwym rodzajem metalu nie stworzy kolca – trzeba mieć jeszcze zamiar stworzenia kolca*. Rozbudzaniu musi towarzyszyć mentalny obraz, aby nadać kontekst Rozkazowi.

Intencja Odprysku a magia

Mimo że mówimy, że Allomancja pochodzi od Zachowania, to Odpychanie Stali czy wpływanie na emocje wydaje się nie mieć wiele wspólnego z zachowywaniem czegokolwiek – podobnie jak można się zastanawiać, jaki jest związek między manipulowaniem grawitacją a Honorem, prawda?

Otóż efekty uzyskiwane poprzez używanie Inwestytury nie są związane z Odpryskiem; to co definiuje Intencja Odprysku to sposób w jaki uzyskiwana jest moc.

Manifestacja Inwestytury Odprysk Uzyskiwanie mocy
Rozbudzanie Obdarowanie Oddechy można przekazywać tylko dobrowolnie; w pewnym sensie Rozbudzający obdarowuje przedmioty Inwestyturą
Allomancja Zachowanie Zyskanie allomantycznych zdolności jest mechanizmem samozachowawczym; moc pochodzi z zewnątrz, zachowując moc użytkownika
Hemalurgia Zniszczenie Niszczy się zarówno dawcę (nawet jeśli by przeżył akt Hemalurgii, jego dusza jest uszkodzona) jak i wypacza biorcę
Wiązanie Mocy Honor i Pielęgnacja Symbiotyczna więź ze sprenem**, kierowanie się ideałami utożsamianymi z Honorem (Wszechmocnym) oraz wypowiadanie przysiąg

Leczenie

Zarówno leczenie się Feruchemicznym złotem jak i Burzowym Światłem działa na podobnych zasadach. Ciało jest przywracane do takiego stanu, aby pokrywało się z Aspektem Duchowym przefiltrowanym przez Aspekt Kognitywny. Co to znaczy?
Aspekt Duchowy zawiera ideał tego, jakim powinno się być; ten ideał jest z kolei filtrowany przez Aspekt Kognitywny, czyli przez to, jak się postrzega siebie samego (i w mniejszym stopniu jak inni to robią), a leczenie sprawia, że Aspekt Fizyczny się z nim pokrywa. Na przykład blizny Kaladina nie zostały wyleczone, bo on sam postrzega się jako napiętnowanego.

Jednakże w przypadku ran zadanych Ostrzem Odprysku lub spowodowanych Hemalurgią nie jest to takie proste – w końcu to dusza zostaje uszkodzona. Nieznany jest dokładny mechanizm działania, ale leczenie w tych wypadkach polega na zrobieniu łaty na duszy. Zostanie blizna.

Kwestia terminologii

Jak już wspominałem w innym artykule, polskie tłumaczenie nieco kuleje kiedy chodzi o Inwestyturę. Rzecz w tym, że w języku angielskim występuje zarówno jako rzeczownik (“Investiture”), czasownik (“Invest something”) jak i imiesłów (“Invested object”). Oficjalne tłumaczenie podaje odpowiednio “Napełnienie”, “Napełniać coś” i “Napełniony obiekt”. Problem polega na tym, że pokrywa się to z terminologią używaną na Rosharze (tam co prawda mówią o napełnionych klejnotach, ale to “infused gems”, nie “Invested gems”), co nie powinno mieć miejsca. “Inwestytura” należy do jednolitej terminologii używanej przez osoby świadome Cosmere, więc kiedy ktoś nie używa miejscowego określenia, a ogólnego, może to oznaczać, że jest kimś więcej niż się wydaje lub wie więcej niż powinien. (Wskazałbym konkretne przykłady, ale… spoilery.)

Każdy Świat Odprysku ma swoje własne określenia na przejawy Inwestytury – na przykład Scadrianie mówią o “ładunku hemalurgicznym”, a na Rosharze mówi się o napełnianiu (klejnotów, Mocowiązców i tak dalej); podobnie na Rosharze Inwestytura występuje w postaci Burzowego Światła, a na Nalthis w postaci Oddechów.
Cóż, czytając Archiwum Burzowego Światła pozostaje zwracać uwagę na to czy Napełnienie jest pisane dużą literą (co wskazuje na Inwestyturę) czy małą (jak napełnione klejnoty czy napełnianie się Burzowym Światłem).

Rozumiem problem, bo nie bardzo da się sensownie przetłumaczyć np. te “Invested objects”, więc ja sam będę używał takich wyrażeń, jak “Napełniony Inwestyturą”.

W następnych artykułach z serii [Cosmere] zajmę się dokładniej Hemalurgią, przybliżę mechanizm działania Złączenia i wyjaśnię czemu Ostatni Imperator w końcu by umarł ze starości. Do tego czasu – zapraszam do komentarzy 🙂

Przypisy:

*w przypadku kolca Vin czy Spooka, mimo że ani matka Vin ani żołnierz walczący ze Spookiem nie mogli mieć pojęcia o Hemalurgii, a co z tego wynika – nie mogli chcieć stworzyć Hemalurgicznego kolca, udało im się to. W tych przypadkach to Zniszczenie zapewnił zamiar

**tutaj związek wydaje się niejasny, ale rzecz w tym że polska “Pielęgnacja” nie do końca oddaje angielskie “Cultivation”, które może oznaczać również uprawę lub hodowlę